In Duitsland is herbruikbaar sinds 1 januari 2023 verplicht: de Mehrwegangebotspflicht verplicht restaurants, cafés en takeaways om naast wegwerp ook een herbruikbare optie aan te bieden. In het eerste jaar steeg het aandeel hergebruik in de Duitse takeaway van 0,7% naar 1,6%, volgens WWF Duitsland. De wet maakte hergebruik beschikbaar zonder er de makkelijkste keuze van te maken: wegwerp kost nog altijd niets extra, de systemen nemen elkaars verpakkingen niet terug en het personeel vermeldt de optie zelden. Vanaf 2028 geldt in België een vergelijkbare plicht onder de PPWR. De Duitse cijfers zijn dus het lezen waard.
Wat de Mehrwegangebotspflicht vraagt
De regel staat in artikel 33 en 34 van de Duitse verpakkingswet (VerpackG). Hij geldt voor elke zaak die eten verkoopt in wegwerpverpakking van plastic, of drank in wegwerpbekers, van welk materiaal ook. Die zaak moet hetzelfde eten of dezelfde drank ook in een herbruikbare verpakking aanbieden.
Drie details bepalen hoe dat in de praktijk loopt:
- De herbruikbare optie mag niet duurder zijn en niet onder slechtere voorwaarden worden aangeboden dan wegwerp. Statiegeld mag wel.
- Kleine zaken, met hoogstens vijf werknemers en hoogstens 80 m² verkoopoppervlakte, mogen in de plaats de eigen verpakking van de klant vullen. Ketens tellen al hun werknemers samen, volgens een gids van Deutsche Umwelthilfe.
- Elke deelstaat handhaaft de regel zelf.
De verplichting gaat alleen over het aanbod. Ze maakt wegwerp niet duurder en ze zegt niet welk herbruikbaar systeem een uitbater moet kiezen.
Wat er na een jaar veranderde
De marktanalyse van WWF Duitsland, uitgevoerd door het verpakkingsonderzoeksbureau GVM, mat het eerste jaar. Herbruikbare verpakkingen gingen van 0,7% van de takeawayverpakkingen in 2022 naar 1,6% in 2023.
In dezelfde periode groeide het aantal wegwerpverpakkingen in de Duitse takeaway van ongeveer 13,6 miljard naar ongeveer 14,6 miljard stuks. Het aandeel hergebruik verdubbelde dus ruim, en toch nam de hoeveelheid wegwerp nog toe.
Waarom veranderde een plicht om herbruikbaar aan te bieden zo weinig?
Een aanbod verandert gedrag pas als het makkelijker of goedkoper is dan de standaardkeuze. In Duitsland bleef wegwerp de goedkopere en eenvoudigere standaard. Klanten hadden geen prijsreden om over te stappen, elk systeem nam alleen zijn eigen verpakkingen terug en veel zaken hielden de herbruikbare optie uit het zicht.
Geen prijssignaal op wegwerp
De Duitse wet zorgt ervoor dat herbruikbaar niet duurder lijkt, maar ze legt geen kost op wegwerp. Aan de toog kosten beide opties hetzelfde, en wegwerp vraagt geen extra wandeling om iets terug te brengen. Deutsche Umwelthilfe, een milieuorganisatie die test hoe zaken de wet toepassen, vraagt financiële prikkels en een nationale heffing op wegwerpverpakkingen voor takeaway.
Nederland koos de andere weg. Het combineert een toeslag op wegwerpbekers en -bakjes met een verbod op wegwerp voor eten en drinken dat ter plaatse wordt geconsumeerd. Het doel is 40% minder wegwerpbekers en -bakjes in 2026 dan in 2022. Dat is een doelstelling en geen gemeten resultaat, maar de opzet verschilt: de Nederlandse regel zet een prijs op de standaardkeuze.
Veel systemen in één straat
In Duitsland werken in dezelfde straat verschillende herbruikbare systemen die niet op elkaar aansluiten. Een beker van het ene café kan alleen terug naar cafés in hetzelfde systeem. De klant moet onthouden welke verpakking waar terug moet, en een verpakking die niet aan de volgende toog terug kan, komt vaak helemaal niet terug.
Dat is dezelfde versnippering die hergebruik ook in België tegenhoudt. Elk initiatief bouwt zijn eigen keten van verpakking, logistiek, wassen en klanten, en elk blijft te klein. Een wettelijke plicht om herbruikbaar aan te bieden lost dat niet op. Ze kan het aantal systemen zelfs doen toenemen, omdat elke zaak er op eigen houtje een kiest.
Een aanbod dat niemand vermeldt
De verplichting hangt af van het personeel aan de toog. Deutsche Umwelthilfe deed twee jaar lang testbezoeken bij takeawayketens. Bij 180 bezoeken bood het personeel de herbruikbare optie geen enkele keer uit zichzelf aan, volgens een artikel in Lebensmittel Praxis. In 7 van 15 vestigingen van vier grote ketens stelde de organisatie vast dat de regels niet correct werden toegepast.
Wat België van Duitsland kan leren
Vanaf 12 februari 2028 verplicht de PPWR takeaways in de hele EU om een herbruikbare optie aan te bieden. Onze PPWR-tijdlijn voor de horeca zet alle data op een rij. België kan die plicht op de Duitse manier invullen, of voortbouwen op wat elders werkt. Aarhus toont het andere uiterste: één aanbesteed systeem voor de hele stad en een retourpercentage van 91%, uitgelegd in hoe Aarhus zijn bekers terugkrijgt.
De Duitse resultaten vertalen zich in een korte lijst vereisten:
- Een prijsprikkel op wegwerpverpakkingen, zodat wegwerp niet langer de goedkopere standaardkeuze is.
- Eén neutrale standaardpool, zodat elke verpakking terug kan bij elk retourpunt.
- Inleveren zonder app, met je bankkaart, in minder dan 30 seconden.
- Een minimale dichtheid van retourpunten voor de uitrol in een gebied.
- Prijspariteit aan de toog, zodat herbruikbaar nooit duurder lijkt.
- Een neutrale beheerder die de pool, de data en het statiegeld beheert.
Dat zijn de ontwerpprincipes van Retoer. Retoer is een open infrastructuur voor herbruikbare verpakkingen met statiegeld in België. Het wordt ontwikkeld in samenwerking met Thomas More. Rotion is de eerste technologieleverancier die Retoer mee opstart, en andere leveranciers kunnen aansluiten op dezelfde open standaard. Retoer test het systeem in gemeenten van verschillende grootte en in drukke zones. Het bewijs en de beleidsvragen lees je in wat Retoer voor beleidsmakers doet.
Werk je aan verpakkings- of hergebruikbeleid in België? Dan leggen we onze ervaringen graag naast de jouwe, ruim voor 2028. Neem contact op met het Retoer-team.



